Сказки и рассказы о перелетных птицах. Сказка перелетные птицы


Перелетные птицы - Сказка про Птиц, которые улетели из дома, чтобы вернуться туда снова

Когда маленькому человеку уже давным-давно как исполнилось три года, но скорее всего еще пока нет четырех, он начинает задавать так много вопросов, что если начать отвечать на них со всей серьезностью, то узнаешь для себя много нового.- Почему птицы летают?- Чтобы спасаться от кошек.- А почему кошки не летают?- Если кошки научаться летать, тогда не останется птиц.- А зачем птицы улетают на юг?- Потому что там тепло и много еды.- Если там всегда тепло и много еды, зачем тогда они возвращаются обратно?

Много лет назад на Земле жило много разных птиц. Всюду было тепло, еды было вдоволь. Птицы жили мирно и счастливо.

Но однажды подул холодный ветер. Он подул с той стороны, где никогда не бывает Солнца. За ветром пришел холод, а за холодом - снег. Птицы очень любили свой дом, но они больше не могли оставаться здесь, им пришлось улететь. Они полетели к Солнцу. Это был очень долгий путь. Наконец, они нашли страну, где было тепло и где было много еды. Они остались там, но не забыли про свой дом. Птицы откладывали яйца, высиживали птенцов, учили их летать и рассказывали про свой дом, который остался там, далеко.

Прошло много лет. Никто из живущих птиц не был там, но, все равно, то далекое место они считали своим домом. Каждый год находились смельчаки, которые покидали стаю и отправлялись в дальний путь за своей тенью. Они улетали на север. Улетали в поисках своего дома. Но в той стране, куда они летели, было холодно и неприветливо. Всюду лежал снег, а Солнце появлялось крайне редко.

Шло время. И однажды стая увидела, что смельчаки, летавшие на поиски дома, вернулись, вернулись с хорошей вестью. Они нашли его! Ошибиться было невозможно. То место, где они побывали, и есть их дом, их предки жили именно там! Где очень короткое лето и холодная зима. Но находясь там, они почувствовали такое тепло и уют, что сомнений больше не осталось. Тогда вожак стаи решил, чтобы не терять времени, они отправятся домой ранней весной, выведут там потомство, а осенью все вместе улетят на юг.

- Если там всегда тепло и много еды, зачем тогда они возвращаются обратно?- Потому что здесь их дом. Они возвращаются домой.

Когда ты станешь большим, то вполне возможно с большой радостью покинешь свой дом. Ты получишь свободу. Ты сможешь делать, что захочешь и когда захочешь. Возможно, у тебя появятся семья и дети, а может быть, ты проведешь это время в странствиях. И ты будешь считать своим домом то место, где живешь. Но однажды тебе захочется хоть ненадолго вернуться туда, в далекое детство. Туда, где ты родился и вырос, и ты поймешь, что это место тоже твой дом. Дом, который всегда тебе рад.

- А почему птицы летают стаями?- Потому что раньше они были рыбами. Но это уже совсем другая сказка.

www.mytales.ru

Читать онлайн "Летят перелетные птицы" - RuLit

НАТАХА. Может, она еще и доброкачественная, выяснится. Тебе же не сказали, какая. Операцию сделают, и все! А ты панику подняла! Врачи же тоже ошибаются часто - они такие же люди, как и все... На вот, выпей, на! ( Протягивает кружку ) Сразу успокоишься! Ну, давай!

МУСЬКА. Да не поможет мне уже ничего, не поможет! Твердая она, и величиной с кулак... Не сегодня-завтра коньки отброшу! А как хочется жить! Натаха, как хочется жить! Да тебе-то этого не понять с твоими-то железными нервами! У тебя же канаты, а не нервы!.. Без детей, а ничего, все пучком, улыбаешься все...

НАТАХА. Ну что ты такое говоришь? Что говоришь-то? Вот она, пожалуйста, наша сучность...Я тоже ведь своего-то ругаю, ругаю, а думаю, что он ведь меня счастливее! У него свой мир есть. Внутренний! Он может спрятаться в него и сидеть там, как мышка! А мне, блин, куда спрятаться, если что, куда?.. Если кто, скажем, как ты, решит бомбу на нас сбросить термоядерную!.. Ему-то хорошо! Он в свой компутер тоже какие-то там стишки загоняет, не про белок, конечно, нет, но тоже хорошие... А я? Что у меня есть, кроме шмоток этих поганых? Все шкафы ими забиты: сотни маечек, сотни трусиков... Куда мне их? Куда? Я бы все это отдала бы, например, в дом для престарелых, но я-то тогда на что буду жить? На что? Или ты думаешь, что мне нравится со шмотками этими носится? Отнюдь! Вот и тебе я помочь захотела, с собой начала брать, и вот она, за все - черная неблагодарность! Деньги свои ты стала разбрасывать направо и налево, точно принцесса какая вертихвостка! А ведь как они дались-то тебе, как! Ведь ты такую цену заплатила, что над каждой копеечкой трястися должна, как старик Черномор! А ты? Знайте наших! Вот вам пачку денег! Забирайте! А то, что это мне потом тебя придется назад везти за свои кровные, ты не подумала! Тебе наплевать на это! Ты считаешь, что это дело само-собою разумеющееся! А как ты жить-то потом дальше будешь ты подумала?

МУСЬКА. Ох! Умру я, умру сейчас! У меня опухоль, опухоль на сердце!.. ( Валится на бок, схватившись за грудь.)

НАТАХА. Ой! Извини! Извини меня, Мусенька! Любя я это... Не со зла! ( Обнимает ее и гладит, как ребенка.) Ну-ну, успокойся! Все будет хорошо! ( КОПЧЕНОМУ ) Врача! Быстрее! ( КОПЧЕНЫЙ торопливо выходит ) Ну вот, понервничала немного... Ничего... Все пройдет... На нервной почве все это... Все болезни, говорят, от нервов... При постороннем прямо... Не сдержались... Разоткровенничались... Ну ничего! Послезавтра рано утром мы приедем и отправимся на рынок, походим, найдем что нужно и купим. Покушаем прямо там... Что хочешь, хошь шашлыки, хошь - окорочка эти куриные, там же, знаешь, ничего готовят эти чурки, выпьем, может, немного, водочки... А что? Заработали! Там все пьют! И на вокзал - на автобусе, ну или тачку поймаем... Сядем в поезд, и обратно... Поговорим по душам... Надеюсь, не попадется нам больше этот вор квартирный... А что рассказывал-то нам... Что? Про белку какую-то, которая в супе сварилась, в бульоне курином... Да разве ж бывает такое! Все это сказки, сказки, сказки... Но мы ведь с тобою уже не маленькие... Мы в эти сказки не верим. Придумал он это все, чтобы разжалобить нас, понимаешь? Но мы не должны поддаваться, не должны! На жалость он бил, на жалость, да просчитался! Нас на таком не купишь! Песню какую-то пел... Ну и голосок у него! И слуха нету! Как будто бы слон на ухо наступил! Как будто по ушам медведь проехался на велосипеде, да ведь? Песня-то не его, старая! ( Тихо поет.) "Летят перелетные птицы..." Песня-то старая, но она ведь про нас...

МУСЬКА. Да как же, тогда ведь не было таких, как мы, челноков...

НАТАХА. Раз сочинили, так, наверно, были... Просто не помногу возили, и все... Это сейчас все целыми сумками хапают, а тогда... Все было чинно, культурно! Три банки кофе: одна для себя, две - на перепродажу. Пять пар колготок: две - для себя, три - на перепродажу. Почему сейчас-то так нельзя? Скромно, по-товарищески: ты - мне, я - тебе... Так нет же, блин, все хапают, хапают... Но ничего... Приедем в Староухватинск, по-прежнему заживем... Как обычно, встречаться будем по понедельникам, когда на рынке выходной, и видик смотреть... Можно у тебя, а, хочешь, у меня... Моего будем отправлять куда-нибудь, в сад там, я не знаю, или еще куда... Пусть поработает! Нечего за своим компутером сидеть! Бутылочку возьмем! Посидим, поговорим, всем знакомым косточки опять перемоем - до блеска, до белизны, мужиков опять ругать будем на чем свет стоит! Костерить их, несчастных! Так им! Поделом! А потом переночуем и утром снова на рынок - торговать... А чем плохо? Это пусть другие на огородах вкалывают... Да что они имеют, кроме больной спины?.. И все-то у нас будет хорошо... Окажется, что врачи перепутали снимки-то свои - такое бывает,и все у тебя нормально, и нечего переживать...

МУСЬКА. Я знаю, так и будет, наверно...

НАТАХА. А, может, что и изменим... Пора подумать о жизни... Пора!.. Может, место еще одно возьмем, реализатора поставим, у меня есть баба одна на примете, бойкая и язык хорошо подвешен, у нее должно продаваться... Навар сразу больше будет, может, следующим летом на острова поедем, Багамские или там Курильские... И вообще, дай нам, бог, жить много лет здорово и счастливо... Дай нам, бог...

Входит ЕГОРКА и с победным видом садится напротив подруг. Его уверенный вид говорит о том, что он доволен собой.

ЕГОРКА. Что, испугались?

НАТАХА. Ты че так долго? Муське тут чуть плохо не стало...

ЕГОРКА. Ничего, теперь все нормально...

НАТАХА. Что, блин, нормально-то? У девки истерика была, а ты - нормально... За врачом даже отправила, этого, ну вор который... До сих пор где-то бегает... Смотался, блин, уже, наверно...

ЕГОРКА. ( гордо ) Я его сдал... Милиции!.. ( НАТАХА смотрит на него. МУСЬКА поднимает голову с плеча подруги и смотрит тоже. ) Ведь он же вор, вор... Он хотел стащить наши деньги, ну то есть ваши... ( Жене.) Ты же сама мне знаки делала, когда я курить выходил...

НАТАХА. Да ладно, сиди! Все равно он был странный какой-то! Про белок рассказывал! Песню пел старую! Про нас она... Обворовать утром хотел, и с деньгами нашими смыться...

В купе заглядывает КОПЧЕНЫЙ, которого ведет МИЛИЦИОНЕР.

КОПЧЕНЫЙ. Что же ты, душегуб? За что ты меня сдал-то?..

МИЛИЦИОНЕР. Иди, падла! Не разговаривай! ( Толкает КОПЧЕНОГО.)

ЕГОРКА. ( забившись в угол ) Стащить он собирался деньги наши... То есть ихнии...То есть ваши...

НАТАХА. Ладно! Заткнись уже! ( Молчит.) Жаль парня, конечно. Ну да ладно, сам виноват... Нужно было язык держать за зубами... А этого ( кивает на ЕГОРКУ ) не буду больше с собой брать... Будет у меня дома сидеть, полы мыть, супы готовить...

МУСЬКА. ( поглаживая широкие бедра подруги в китайских спортивных штанах ) Натаха, хорошего человека должно быть много!..

НАТАХА. Да уж, хорошего!..

Они молчат и напряженно вслушиваются в стук колес. Вдруг НАТАХА своим низким голосом затягивает услышанную песню:

Летят перелетные птицы

Ушедшее лето искать,

Летят они в жаркие страны,

А я не хочу улетать...

Ее подхватывает МУСЬКА. Не обращая внимания на вытаращившего глаза ЕГОРКУ, они поют вместе. В купе заглядывает ПРОВОДНИЦА и стоит на месте как вкопанная, слушает.

А я остаюся с тобою

Родная навеки страна,

Не нужен мне берег турецкий,

И Африка мне не нужна...

И снова слышен стук колес. Поезд едет дальше и увозит наших героев.

Занавес.

КОНЕЦ.

www.rulit.me

Сказки и рассказы о перелетных птицах

КАЛАВСЕМПЕ ЮМАХСЕМ

АКӐШПА ҪĚР ШАПИ ЧӖППИ

Ҫӑра симӗс хӑмӑшлӑхра, ҫӗрӗк каска айӗнче, ҫӗр шапи хӑйӗн чӗппипе тӗлӗрсе ларнӑ. Вӑл кӗҫех, шывра такам шӑплӑха пӑснине сиссе, чӗппине калать:

Ывӑлӗ часах питӗ пӑлханса ишсе килнӗ. Чӗтрене ернӗ.

  • Анне, —хӑранипе аран ҫӑвар уҫнӑ вӑл,— кунта питех те хӑрушӑ чӗр чун ишсе ҫӳрет. Ой, мӗнлерех вӑл!

  • Мӗнлерех вара? — ыйтнӑ ҫӗр шапи.

  • Сарлака, шурӑ, мӑйне пӗкӗ пек авнӑ, пӗчӗк пуҫлӑ тата ҫивӗч шӑллӑ... Питех хӑрамалласкер!.. Кам вӑл, аннеҫӗм?

Ҫӗр шапи вӑрах шухӑшланӑ, анчах унӑн чӗппине кам хӑратнине ниепле те ӑнкарса илеймен. Вара, хӑй ишсе тухса, шыв ҫинче мӗн пуррине асӑрханӑ та ҫапла каланӑ:

  • Ку вӑл акӑш. Питě хӑрушӑ кайӑк. Эсӗ, ывӑлӑм, унран сыхланарах ҫӳре. Ҫав турӑ пирӗштийӗ ҫине сахалрах пӑх, унсӑрӑн каҫсенче япӑх ҫывӑрма пуҫлӑн.

В. Сухомлинский

АКӐШСЕМ

Акӑшсем сивӗ енчен ӑшӑ ҫӗрелле карталанса вӗҫнӗ. Вӗсем тинӗс урлӑ вӗҫнӗ. Пӗр кун та пӗр ҫӗр, тата тепӗр кун та тепӗр ҫӗр вӗҫнӗ вӗсем, шыв ҫинче пӗртте чарӑнса канман. Тӳпере тулли уйӑх ҫутатнӑ, акӑшсем хӑйсенчен чылай аялта кӑвакаран шыва курнӑ.

Акӑшсем пурте ҫунаттисемпе сулкаласа ывӑнса ҫитнӗ, ҫапах та пӗр чарӑнмасӑр малалла вӗҫнӗ. Малта ватӑ та вӑйлӑ акӑшсем, кайра ҫамрӑкраххисемпе вӑйсӑртараххисем пынӑ.

Пӗр ҫамрӑк акӑш пуринчен кайра вӗҫнӗ. Унӑн вӑйӗ пӗтсе ҫитнӗ. Вӑл ҫунаттипе сулкаланӑ, анчах малалла вӗҫме пултарайман. Вара вӑл ҫуначӗсене сарса аялалла аннӑ. Мӗскӗн акӑш хуллен шыв ҫинелле ҫывхарнӑ, ҫав вӑхӑтра унӑн юлташӗсем уйӑх ҫутинче инҫетре шуррӑн курӑннӑ.

Акӑш шыв ҫине аннӑ та ҫуначӗсене хуҫлатнӑ. Ун айӗнче тинӗс хумханнӑ, ӑна сиктерсе тӑнӑ. Акӑш карти тӳпере шурӑ йӗр пек курӑннӑ. Шӑплӑхра вěсен ҫунаттисем вӑшлатни хуллен илтӗннӗ. Вӗсем курӑнми пулсан шыв ҫине ларнӑ акӑш мӑйне каялла хуҫлатса куҫне хупнӑ. Вӑл хускалман, тинӗс ҫеҫ сарлака хумӗсемпе ҫӗклене-ҫӗклене анса ӑна та ярӑнтарнӑ.

Тул ҫутӑлас умěн ҫил варкӑшса тинӗсе хумхатма пуҫланӑ. Акӑшӑн шур пӗсехине шыв ҫапӑна-ҫапӑна илнӗ. Акӑш куҫне уҫнӑ. Тухӑҫра шуҫӑм хӗрелнӗ, уйӑхпа ҫӑлтӑрсем шупкаланнӑ. Акӑш тарӑннӑн сывласа илсе мӑйне тӑснӑ та ҫунаттисемпе сулкаласа шывран ҫӗкленнӗ, ҫунаттисемпе шыва перӗнсе вӗҫме тытӑннӑ. Вӑл ҫӳлтен ҫӳле ҫӗкленнӗ, хумхана пуҫланӑ тӗксӗм тинӗс ҫийӗн пӗчченех вӗҫсе пынӑ...

Л. Толстой

ӐМӐРТ КАЙӐК

Ӑмӑрт кайӑк тинӗсрен аякра ҫул хӗрринчи йывӑҫ ҫине йӑва ҫавӑрнӑ та чӗпӗ кӑларнӑ.

Пӗррехинче ҫав йывӑҫран инҫех мар ҫынсем ӗҫленӗ. Ӑмӑрт кайӑк чӗрнисемпе пысӑк пулӑ ҫаклатса йӑви патнелле вӗҫнӗ. Сынсем пулла асӑрханӑ та йывӑҫ тавра пухӑнса кӑшкӑрашма, ӑмӑрт кайӑка чулпа пеме тытӑннӑ.

Ӑмӑрт кайӑк пулла ӳкернӗ, ҫынсем ӑна илсе кайнӑ.

Ӑмӑрт кайӑк йӑви хӗррине ларнӑ, чӗпписем пуҫӗсене кӑнтарса кӑшкӑрашма пуҫланӑ: вӗсем ҫиме ыйтнӑ.

Ӑмӑрт кайӑк ывӑнса ҫитнӗ, вӑл тепӗр хут тинӗселле вӗҫеймен. Йӑвине анса вӑл чӗпписене ҫунаттисемпе хупланӑ, ачашланӑ, вěсен тӗкӗсене тӳрлетнӗ, чӗпписене кӑштах тӑхтама ыйтнӑ пек тунӑ. Анчах та ачашланӑҫемӗн чӗпписем хытӑрах та хытӑрах кӑшкӑрнӑ.

Вара ӑмӑрт кайӑк чӗпписене хӑварса ҫӳлти турат ҫине вӗҫсе ларнӑ.

Чӗпписем тата хурланчӑклӑрах кӑшкӑрма тытӑннӑ. Ӑмӑрт кайӑк вара хӑй те хыттӑн кӑшкӑрса янӑ, ҫунаттисене сарнӑ та йывӑррӑн тинӗс еннелле вӗҫсе кайнӑ.

Каҫ пулсан тин таврӑннӑ ӑмӑрт кайӑк, хӑй вара ҫӗр ҫуммипе питӗ йывӑррӑн вӗҫсе пынӑ. Чӗрнисенче унӑн каллех пӗр пысӑк пулӑ пулнӑ. Йӑви патне ҫитсен ҫывӑхра ҫынсем ҫук-ши тесе вӑл йӗри-тавра пӑхнӑ, вара ҫунаттисене хуҫлатнӑ та йӑва хӗррине ларнӑ.

Чӗпписем пуҫӗсене ҫӗкленӗ, ҫӑварӗсене карнӑ. Ӑмӑрт кайӑк пулла таткаласа чӗпписене тӑрантарнӑ.

ӐСАНПА ТИЛӖ

(Юмах)

Ӑсан йывӑҫ ҫинче ларнӑ. Тилӗ ун патне йӑпӑртатса пырать те калать:

-Аван-и, ӑсан тусӑм? Эпӗ сассуна илтрӗм те санпа курнӑҫас тесе васкарӑм.

-Ырӑ сӑмахшӑн тавах, - тет ӑсан.

Тилӗ илтмӗш пулса ҫапла калать:

-Тем терӗн ҫак эсӗ. Илтеймерӗм вӗт. Эсӗ, ӑсан тусӑм, ҫӗре анса ҫӳрекеле, иксӗмӗр юнашар тӑрса калаҫӑпӑр. Ҫӳлтен сан сассуна уйӑраймастӑп.

-Хӑратӑп ҫав ҫӗре анма. Пирӗншӗн, кайӑксемшӗн, ҫӗр ҫинче тӑшман нумай, - тет ӑсан.

-Эсӗ манран хӑрамастӑн пулӗ-ҫке? - тет тилӗ.

-Санран мар пулсан тепринчен шикленетӗп. Тискер кайӑк тени тӗрлӗрен пулать.

-Ан хӑра, ӑсан тусӑм, халӗ ҫӗр ҫинче килӗшсе пурӑнмалла тесе саккун кӑларнӑ. Малалла пӗр-пӗрне никам та тивмӗ ӗнтӗ.

-Ай, аван та капла, - тет ӑсан. - Атту кунталла йытӑсем ҫывхараҫҫӗ. Ӗлӗкхи пек пулсан сан тармаллаччӗ ӗнтӗ. Халӗ вара хӑрама кирлӗ мар.

Йытӑ тенине илтсен тилӗ хӑлхисене тӑратрӗ те тарма хатӗрленчӗ._

-Ӑҫта каясшӑн вара эсӗ? - тет ӑсан. - Халӗ ҫӗнӗ саккун тухнӑ терӗн-ҫке. Йытӑсем сана тӗкӗнес ҫук ӗнтӗ.

-Мур пӗлет-и вӗсене! - терӗ тилли. - Тен, вӗсем саккун ҫинчен илтмен пуль.

Ҫапла каларӗ те тара пачӗ.

Л. Толстой

КАЙӐК ХУР

Илӗртет ҫурхи ҫӗр-шыв. Хӗвел кун каҫипе йӑлтӑртатса тӑрать. Илемлӗ кӗвӗ каланӑ пек шӑнкӑртатса юхать шыв-шур. Уй- хирсемпе вӑрмансем хӗллехи шур виттине сирсе ешӗл ҫи витти сарнӑ евӗр симӗсленсе пыраҫҫӗ. Иртен пуҫласа каҫчен вӗҫсе иртет тӑрна-кӑвакал. Кӑнтӑр енчен килеҫҫӗ вӗсем пирӗн ҫӗр-шыва.

Шкул умӗнчи кӳлӗ хӗррине пӗр ушкӑн хур хӑйсен чӗпписене пӗрремӗш хут ертсе анчӗ.

-Ну, ишме вӗренӗр!

Амӑшӗсене кура хур чӗпписем пӗрин хыҫҫӑн тепри шыва анчӗҫ те ним шикленмесӗр ярӑнса ҫӳреме пуҫларӗҫ. Пӗр хур аҫи ҫеҫ ҫырана тӑрса юлчӗ. Унталла пӑхрӗ вӑл, кунталла. Пӗр вӑхӑт тарӑн шухӑша кайнӑ пек пулса лӑпланса тӑчӗ. Унтан сасартӑк хыттӑн кӑшкӑрса ячӗ те кӳлӗ тӗлӗнче вӗҫсе ҫаврӑнма тытӑнчӗ. Ҫӳлерен ҫӳле вӗҫсе пырать.

-Чим, мӗне пӗлтерет ку? - тӗлӗнсе пӑхса тӑратпӑр эпир, шкул ачисем.

-Ӑру йӑли вӑранчӗ, - терӗ Павел Петрович учитель. - Куратӑр-и, кайӑк хур вӗҫсе иртет. Ҫавсемпе пӗрле каясшӑн пулас хур аҫи. Ӗлӗк-авал килти хур-кӑвакал ӑрӑвӗ те ҫапла вӗҫсе ҫӳренӗ. Ҫавӑнпа ҫуркунне ытти кайӑксем кӑнтӑртан килнӗ е кӗркунне кӑнтӑра вӗҫсе кайнӑ вӑхӑтра килти хур-кӑвакал ҫав тери тунсӑхлать.

Эпир пурте Павел Петрович кӑтартнӑ енне пӑхатпӑр.

Чӑн та! Кӳлӗ тӗлӗнче ҫӳлте-ҫӳлте пӗр ушкӑн кайӑк хур вӗҫет. Лӑпкӑ ҫанталӑкра сассисем те илтӗнеҫҫӗ: квик! квик! Эх, вӗҫни мӗнле илемлӗ!

Кӳлӗ тӗлӗнче пӗр-икӗ ҫавра ҫаврӑнчӗҫ те кунта ларма май ҫук терӗҫ пулмалла, ҫурҫӗр енне ҫул тытрӗҫ.

Ҫук, вӗҫсе ҫитеймерӗ вӗсене хур аҫи - ҫав тери ывӑнчӗ. Унӑн вара ирӗксӗрех кӳлӗ ҫине хӑйӗн ушкӑнӗ патне анса ларма тиврӗ.

Ӑҫта ҫити кайрӗҫ-ши кайӑк хурсем?

Г. Харлампьев

ҪӲҪ ПĚРЧИ

Ăшӑ та ырӑ кун Марья асанне мӑнукне вӑрмана илсе кайнӑ.

Асламӑшě мӑнукне апат-ҫимӗҫ чӗркенӗ ҫыхӑ тыттарнӑ, анчах та ачана йывӑр пек туйӑннӑ. Асламӑшӗ ҫыхӑна хӑй илнӗ, Петрик вара пěр кӗленче шыв кӑна йӑтса пынӑ.

Вӑрмана ҫитсен, асламӑшӗпе мӑнукӗ апатланма ларнӑ. Вěсен ҫывӑхěнчи тěмě патне пӗчӗк кайӑк вӗҫсе пынӑ. Унӑн ҫӑварӗнче ҫӳҫ пӗрчи пулнӑ. Петрик тěмěсем хушшинче ҫӳҫсенчен тунӑ кайӑк йӑвине курах кайнӑ.

Кайӑк, татах вӗҫсе кайса, ҫӑварӗнче нумай ҫӳҫ пӗрчи илсе килнӗ.

Петрик кайӑк ӗҫӗ ҫине пӗр сехет ытла куҫ илмесěр пӑхнӑ, питӗ тӗлěннӗ.

  • Асанне, ҫак пӗчӗк кайӑках ҫакӑн пек пысӑк йӑвана пӗрер пěрчěн пухса хатěрлеме пултарнӑ-ши? — ыйтнӑ вӑл.

  • Пӗрер пӗрчӗн. Вӑл ӗҫчен кайӑк, —тенӗ асламӑшӗ.

Петрик шухӑша кайнӑ.

  • Асаннем, киле кайнӑ чух эпӗ санӑн пальтуна йӑтӑп, —тенě вал нумай шухӑшласа тӑнӑ хыҫҫӑн.

  • В. Сухомлинский

ШĂПЧĂКРАН НАМӐС

Пěрремӗш класра вěренекен Ольӑпа Лида вӑрмана кайнӑ. Самаях утнӑ хыҫҫӑн вěсем канма тата апатланма симӗс курӑк ҫине ларнă. Хутаҫěсенчен ҫӑкӑр, ҫу, ҫӑмартасем кӑларнӑ, ҫиме тытаннӑ.

Вӗсем апатланса пěтернě ҫеҫ, ҫав самантра ҫывӑх тěм ҫине шӑпчӑк пырса ларнӑ та юрлама тытӑннӑ. Унӑн юррине киленсех итлекен Ольӑпа Лида, хускалма та хӑраса, шӑп ларнӑ.

Шӑпчӑк юрлама чарӑннӑ.

Оля, апат юлашкийӗсене пуҫтарса, тӗм айнелле вӑркӑнтарнӑ.

Лида вара апат юлашкисене тирпейлӗн хут ҫине пуҫтарнӑ та хутаҫне чиксе хунӑ.

  • Мěншӗн апла тӑватӑн?—интересленнӗ Оля.— Эпир вӑрманта вӗт... Пире никам та курас ҫук... Вӑркӑнтар, ав, тӗмěсем айне...

  • Намӑс... Шӑпчӑкран намӑс, —шӑппӑн каласа хунӑ Лида.

  • В. Сухомлинский

ШĂНКӐРЧ ВĚҪСЕ КИЛНĚ

Ҫурхи лӑпкӑ ир тӑнӑ. Хěвел ҫӗкленмен-ха, хěвелтухӑҫ ҫеҫ хӗрелнӗ.

Ҫара вӗрене туратти ҫинче шӑнкӑрч юрланӑ. Вӑл аякри ӑшӑ ҫӗр-шывран анчах килнě пулнӑ-ха. Ҫурхи чи кӗтнӗ кайӑк час-часах йӑвине кӗрсе тухнӑ, унтан янӑравлӑ сассипе:

  • Эпӗ вӗҫсе килтӗм. Ҫуркунне ҫитрӗ! —тесе пӗтӗм халӑха савӑнтарнӑ. Шӑнкӑрч юррине ҫурт ҫунаттинчи ӑшӑ йӑвара ҫывӑракан ҫерҫи те илтнӗ. Вӑл ир тӑма юратман. Ҫапах шӑнкӑрч вӗҫсе килни ҫинчен пӗлтерме вӑл мӑшӑрне вӑратнӑ:

  • Шӑнкӑрч вӗҫсе килнӗ! Малашне пирӗн иртерех тӑмалла пулӗ. Шӑнкӑрч хыҫҫӑн апат тупма йывӑр. Вӑл яланах ирпе ирех тӑрать...

  • Тав ту ӑна, сана текех вӑл сахалтарах ҫывӑратӗ, — асӑрхаттарнӑ хаш сывласа ҫерҫи мӑшӑрӗ.

  • В.Сухомлинский

ТĂРИ ХӖВЕЛЕ ПУЛӐШАТЬ

Ҫӑра сӗм вӑрмансенче, тарӑн варсенче юр выртать-ха. Иртнě ҫулхи ҫулҫӑсем айӗнче ҫав-ҫавах ҫěр ҫывӑрать.

Ту хысакӗсенче вара кӑпӑш юр ирӗлет, шыв шавласа юхать. Кӑн-кӑвак тӳпере ҫутӑ хěвел ҫутатнипе уйра ҫěр хуралать.

Маринка тула тухсан ҫӳлте-ҫӳлте пӗчӗк хура кайӑка асӑрхарě. Кайӑкě юрлать, унӑн кӗмӗл сасси пӗтӗм таврана янратать.

  • Анне, ку мӗнле кайӑк юрлать?— ыйтрě Маринка.

  • Тӑри, —терӗ амӑшӗ.

  • Мěншěн вӑл питӗ ир вěҫсе килнӗ? Мěншӗн савӑнса юрлать? Сивě юр ирӗлсе пěтмен вӗт-ха...

  • Тӑри хěвеле пулӑшать, хӗрӗм.

  • Мӗнле пулӑшма пултарать вӑл?

  • Тӑри ҫӳле хӑпарчӗ пулсан, хӗвел ӑшши ытларах пулать.

  • В. Сухомлинский

ҪЕРҪИСЕМ СИВӖРЕН МАКӐРАҪҪĚ

Хӗллехи ир пӗчӗк Ярынка сада тухрӗ. Тулта питех те сивӗ. Ниҫта пӗр кайӑк-кӗшӗк те курӑнмасть. Ҫерҫисем те пулин таҫта ҫухалнӑ.

«Ӑҫта кайса кӗнӗ вӗсем?» - шухӑшлать Ярынка.

Пӳрт патне ҫывхарса пынӑ чух, ун ҫунаттинче, пуҫ тӑрринче, ҫерҫи чӗвӗлтетнине илтрӗ. Ҫакӑн хыҫҫӑн ун чӗрҫи ҫине кӗмӗл пӑр пайӑркийӗ ӳкрӗ, питех те пӗчӗк, ҫӳхе пайӑрка.

- Ӑҫтан ку? —тӗлěнчӗ Ярынка.

Каярахпа хӑех ӑнланса илчӗ: ку вӑл ҫерҫисем сивӗрен макӑрнипе ҫеҫ пулать. Ҫерҫи куҫҫулӗсем шӑнса лараҫҫӗ те ҫӗр ҫине пӑрлӑ пайӑркасем пулса ӳкеҫҫӗ.

Мӗскӗн ҫерҫисем!

В. Сухомлинский

ХӐРУШĂ ЮРĂ

Ватӑ хыр хӑвăлӗнче ула таккасем йӑва ҫавӑрнӑ. Ами тӑватӑ ҫӑмарта хывнӑ та ун ҫинче нумай вӑхӑт хушши ларнӑ ӗнтӗ. Тепěр ула таккийӗ ун валли апат йӑтнӑ. Ами кӑштах вӑрманта вěҫсе ҫӳресшěн пулсан, ҫӑмартисем ҫине хӑй ларнӑ.

Темиҫе эрне иртнӗ хыҫҫӑн ҫӑмартисенчен тӑватӑ чӗпӗ тухнӑ. Вěсем, тӗкленменскерсем, имшер пулнӑ, ирхине ирех, тӗттӗмлех, ашшӗпе амӑшне вӑратнӑ: кайса шырӑр пире валли апат.

Пӗррехинче чи хастар чěппи ашшěне вӑратнӑ та ҫапла каланӑ:

Улатаккан ашшӗпе амӑшӗ, пуҫӗсене йӑваран кӑларса пӑхсан, хӑраса кайнӑ: вӗсем хӑйсен хырӗ айӗнче икě ҫынна курнӑ. Пысӑк пӑчкӑпа лешсем хыра касма тытӑннӑ иккен.

  • Кам вара ҫапла ырӑ юрлать?— ыйтнӑ ула такка чӗппи,—Пирӗн хыр та силленет ав. Мӗн тери тӗлӗнмелле юрӑ!

  • Мӗн тери хӑрушӑ юрӑ,—тенě амӑшӗ.— Мěн тумалла ěнтě пирěн?

Пӑчкӑ ҫав-ҫавах юрланӑ. Хыр вара силленнӗ.

В. Сухомлинский

КАРӐШПА КАЮРА

Пӗчӗк карӑш аякри ӑшӑ енчен тӑван ҫӗр-шывне, ҫурҫӗре, васканӑ. Карӑш ҫуллахи вӑхӑтра пирӗн таврара чӗпписене кӑларать, хěл вӑхӑтӗнче Африкӑра пурӑнать.

Карӑшӑн ҫуначěсем пӗчӗк, ҫавӑнпа вӗҫме йывӑр ӑна: вӑл тӗллӗн-тěллӗн вӗҫет, тӗллӗн-тӗллӗн ҫуран утать. Акӑ халӗ те, ҫӗр ҫине анса, вӑл ҫурҫӗрелле утатъ те утать. Утнӑ майӑн хӑйӗн юратнӑ ҫурҫӗрти тӑван ҫӗр-шывӗ, хӑвалӑхри е симӗс ҫаранри йӑви ҫинчен юрӑсем юрлать.

Кӗҫех вăл каюрана тӗл пулчӗ. Каюра хӑйӗн йӑвинчен карӑш ҫине тӗлӗнсе пӑхса ларать.

  • Кам эсӗ? Ӑҫталла ҫул тытан?— ыйтать каюра.

  • Эпӗ —карӑш, ӑшӑ енчен тӑван ҫӗр-шыва таврӑнатӑп.

Карӑш каюрана аякри ҫурҫӗрти тӑван ҫӗр-шывӗпе Африка ҫинчен каласа пачӗ.

  • Мӗншӗнех вара эсӗ ҫав ӑшӑ ҫӗр-шывра пурӑнасшӑн мар?— тӗлӗннипе ыйтать каюра.— Пурӑнмалла санӑн яланах унта. Мӗншӗн ҫулсерен пиншер ҫухрӑма вӗҫсе килетӗн? Эсӗ, ав, урусене юн тухичченех амантса пӗтернӗ. Сана пур ҫӗрте те хурчка тытма пултарать. Мěншӗн эсӗ ҫак тертсене куратӑн? Мӗн чӗнет сана сивӗ ҫӗре?

  • Тӑван ҫӗр-шыв,—хуравланӑ карӑш.

  • В. Сухомлинский

МАНАН АННЕ ЧИ ХИТРИ

Кушак пуҫлӑ тӑманан пысӑк куҫлӑ, пысӑк ҫӑварлӑ, ҫырӑ ҫунатлӑ чěпě ҫитěннӗ.

Тӑманасем каҫхине ҫеҫ вӗҫеҫҫӗ. Вӗсем ҫутӑ хӗвелтен хӑраҫҫӗ. Тӑмана хӑйӗн ывӑлне вӗрентсе ҫапла каланӑ:

Тӑмана чӗппи чӑрсӑр пулнӑ. Вӑл куҫӗсене хупнӑ та, вӗҫсе тухса, ҫаран ҫине анса ларнӑ. Кунта вӑл куҫӗсене уҫнӑ, анчах, хěвел ҫине пӑхсанах, курми пулса тӑнӑ. Курӑк хушшинче макӑрса ларнӑ вӑл халě. Ун патне чарлан пынӑ.

  • Эсě кам?— ыйтать вӑл.

  • Эпӗ —тӑмана чӗппи. Манӑн анне—тӑмана. Эпě нимӗн те курмастӑп. Мана анне патне илсе кайӑр.

  • Мěнлескер вӑл, санӑн аннӳ?

  • Манӑн анне тӗнчере чи хитри. Унӑн куҫӗсем яланах ырӑ та хаваслӑ. Манӑн анненни пек илемлӗ куҫ урӑх никамӑн та ҫук,—татӑклӑн тавӑрнӑ тӑмана чěппи.

  • В.Сухомлинский

АВТАН АВĂТМАСАН - ТУЛ ҪУТӐЛМАСТЬ

Пӗр кинемейӗн Яша мӑнукӗпе киккирикик cap автан ӳснӗ. Мӑнукӗ ӗнтӗ пиллӗкре, автанӗ —пӗр ҫулта пулнӑ.

Яшӑпа асламӑшӗ, тарӑн ыйхӑра ҫывӑраҫҫӗ пулсан та, ҫенӗхри кашта ҫинче ларакан cap автан:— Ку-ку-ре-ку!—тесе авӑтса ярсанах вӑраннӑ.

  • Тул ҫутӑлать, автан авӑтать ав. Тӑрса ӗҫе тытӑнмалла,— тенӗ асламӑшӗ. Асламӑшӗ тӑрсан, Яша та вӑраннӑ. Асламӑшӗ автана кил картине кӑларса янӑ, лешӗ вара апат шырама тытӑннӑ. Асламӑшӗ ирхи апат пěҫернӗ, Яша урай шӑлса кайнӑ.

  • Асанне, ҫӗр ҫинче киккирикик cap автан авӑтнӑран тул ҫутӑлать-и?—ыйтнӑ вӑл асламӑшӗнчен.

  • Ҫапла, Яша, автан авӑтсан, тул ҫутӑлать.

  • Автан авӑтмасан, тул та ҫутӑлман пулӗччӗ-и?

  • Тен, пулмӗ те,—хуравланӑ асламӑшӗ.

Пӗррехинче Яша шӑнса пӑсӑлнӑ, чирленě. Эмел туянмалла, анчах килте укҫа пулман.

Асламӑшӗ автана сумкӑна лартнӑ та пасара сутма кайма хатӗрленнӗ.

Киккирикик cap автан сумкӑран Яша ҫине тимлӗн пӑхса ларнӑ. Яша вара автана хӗрхенсе кайнӑ.

— Асаннеҫӗм, ан сут cap автана. Вӑл пулмасан, нихӑҫан та тул ҫутӑлмӗ. Яланах хура каҫ тӑрӗ. Хура каҫсенче вара мӗн тери япӑх,— тенӗ вӑл макӑрса.

- Сар автан ҫак вӑхӑтра питех те хавассӑн авӑтса янӑн туйӑннӑ. Ача кулса янӑ, ӑна тӑруках ҫӑмалтарах пулса кайнӑ.

В. Сухомлинский

КАРӐШ

Кӑрк-кӑрк! кӑрк-кӑрк! илтӗнчӗ темле сасӑ улӑхра.

-Килсе ҫитрӗ хайхи, - терӗ Палюк мучи.

-Кам? — ыйтрӑм эпӗ.

-Карӑш.

-Мӗнле карӑш?

-Вӗҫен кайӑк. Халиччен курман-и?

-Ҫук, -тетӗп эпӗ, - нихҫан та курман. Мӗнлерех кайӑк вӑл?

-Кайса кур, - тет Палюк мучи. - Авӑ улӑхра авӑтать.

-Халех кайса куратӑп!

-Курсан мӗнлереххине мана та каласа пар вара, - терӗ те Палюк мучи темӗншӗн ман ҫине чеен пӑхса кулса юлчӗ.

Эпӗ ҫав самантрах улӑха чупса антӑм. Паҫӑр сасӑ илтӗннӗ тӗлерех пытӑм та тепре авӑтасса кӗтсе тӑратӑп.

Кӑрк-кӑрк! кӑрк-кӑрк! илтӗнсе кайрӗ курӑк ӑшӗнче. Ҫывӑхрах.

Пӗр утӑм пусатӑп, тепӗр утӑм. Тата ҫывӑхарах пырса пӑхатӑп. Ҫук, нимӗнле кайӑк та курмастӑп. Вӗҫсе тухнине те асӑрхамарӑм- ҫке!

-Кша! Кша! - кӑшкӑратӑп. Тӑпра илсе унталла-кунталла перкелетӗп. Ҫук, нимӗнле кайӑк та вӗҫсе тухмасть. «Суеҫтерчӗ пулас мана Палюк мучи, ҫавӑнпа чеен кулса юлчӗ. Кайӑк мар ку, темӗнле урӑх чӗр чун», — шухӑшлатӑп эпӗ кӳреннӗ пек пулса хам ӑшра.

Унччен те пулмарӗ - кӑрк-кӑрк! кӑрк-кӑрк! илтӗнсе кайрӗ каллех. Анчах паҫӑрхи тӗлте мар, кӳлӗ хӗрринче. Тарнӑ иккен кунтан!

Хуть те мӗн пултӑр, пурпӗр курас килет-ха ман ку чӗр чуна. Куратӑпах!

Кушак шӑши тытнӑ чухнехи пек сассӑр йӑпшӑнса пыратӑп кӳлӗ хӗрринелле. Ҫитрӗм. Хуллен-хуллен тӑратӑп ура ҫине. Ҫӳлерех, ҫӳлерех ҫӗкленетӗп.

Вӗлт турӗ те темскер курӑк ӑшӗнче самантра куҫран ҫухалчӗ. Тӗсне те курса юлаймарӑм.

«Э-э, - шухӑшлатӑп халь, - паллах, вӗҫен кайӑк мар ку. Суеҫтерчӗ Палюк мучи. Ҫапах та мӗнлерех чӗр чун-ши?»

Кӑрк-кӑрк! кӑрк-кӑрк!

Ак тӗлӗнтермӗш! Йӑмрасем патӗнче! Хӑш вӑхӑтра ҫитме ӗлкӗрнӗ-ха вал унта?

Йӑмрасем патне тепӗр енчен пыма шут тытрӑм. Унтан пырсан карӑш мана асӑрхаймасть.

Пырса ҫитрӗм. Тепре сас парасса кӗтсе тӑратӑп.

Кӑрк-кӑрк! кӑрк-кӑрк!

Акӑ! Эх, ҫук ҫав, каллех кураймарӑм. Каллех тарчӗ манран, ун хыҫҫӑн курӑк ҫеҫ хумханса юлчӗ. Нумай та вӑхӑт иртмерӗ, карӑш каллех: кӑрк-кӑрк! кӑрк-кӑрк! У-у, ӑҫта! Ыраш пусси хӗрринче!

Тарӑхнипе чупса хӑвалама тытӑнатӑп ҫакна. «Пурпӗр ҫитсе ку- ратӑп, хӑвӑрт чупас енӗпе эпӗ те унран юлсах каймӑп-ха», - шухӑшлатӑп хам ӑшра.

Асту, ҫитейӗн ӑна! Эпӗ ҫитнӗ ҫӗре вӑл каллех тарма ӗлкӗрнӗ. Юри йӗкӗлтенӗ пек ҫине-ҫине кӑрклатать хӑй. Тар юхтарса хӑвалатӑп, йӑлтах ывӑнса ҫитрӗм.

Кӑмӑл хуҫӑлчӗ. Пӗве хӗррине пырса лартӑм та:

-Эх, тӗсӗ мӗнле-ши хӑть? - тетӗп.

-Хур-ра! Хур-ра! - умлӑн-хыҫлӑн кӑшкӑраҫҫӗ йӑмра ҫинче ларакан хура кураксем.

-Ан ҫухӑрӑр, - тетӗп кураксене. - Хӑвӑр хура та, сирӗншӗн пурте хура. Нимӗн те пӗлместӗр эсир.

-Эп пӗлетӗп! Эп пӗлетӗп! - путӗлтетме тытӑнчӗ путене ыраш пуссинче.

-Тупӑнчӗ тата тепри, - пуҫларӑм кайӑксемпе калаҫма. - Каппайчӑк эсӗ, - тетӗп путенене. - Йӑва тума та пӗлместӗн ху, чӗппӳсене хыт тӑпра ҫинче ӳстеретӗн.

-У-у-у, ха-ха-ха! У-у-у, ха-ха-ха! - ахӑлтатма тытӑнчӗҫ кӳлӗри шапасем. Паллах, путенерен мар, манран кулаҫҫӗ.

Кӳлӗ хӗрринче тек чӑтса лараймарӑм, тӑтӑм та утар еннелле утрӑм.

-Ну, карӑш мӗнлерех кайӑк иккенне пӗлтӗн-и? - ыйтать манран Палюк мучи.

-Вӗҫен кайӑк мар вӑл, темӗнле питӗ хӑвӑрт чупакан чӗр чун. Эсӗ мана юри суеҫтертӗн, - тавӑратӑп ӑна хирӗҫ.

-Вӗҫен кайӑк, - тет Палюк мучи чӑнласах калаҫса. - Вӗҫнине кураймарӑн-и?

-Ҫук, кураймарӑм.

-Кураймастӑн пулӗ терӗм ҫав. Кайӑкӗ ҫавнашкалли вӑл: вӗҫме юратмасть, хӑвӑрт чупма вара питӗ ӑста.

Тинех тавҫӑрса илтӗм паҫӑр Палюк мучи ман ҫине мӗншӗн чеен пӑхса кулнине. Эпӗ карӑша кураяс ҫуккине малтанах пӗлнӗ-мӗн вӑл.

Карӑш мӗнлерех вӗҫен кайӑк иккенне эпӗ кайран сунарҫӑсен кӗнекине вуласа пӗлтӗм.

Чӑнах та, вӑл Палюк мучи каланӑ пек кайӑк иккен. Пирӗн пата Африкӑран ҫуран килет. Тинӗссем, шыв-шур урлӑ каҫнӑ чух кӑна вӗҫет. Пысӑк мар хӑй, куракран та пӗчӗкрех. Ҫурӑм ҫийӗ хӑмӑртарах, хырӑм айӗ кӑвакрах тӗслӗ.

Г. Харлампьев

КĂВАКАРЧĂНСЕМ

Шкул кил карти варринчи ҫӳллӗ вырӑнта пӗчӗк йывӑҫ ҫурт ларать. Вӑл чӑн-чӑн пӳрт пекех: унӑн чӳречисем те, алӑкě те пур. Кунта кӑвакарчӑнсем пурӑнаҫҫӗ. Кашни кунах ачасем кӑвакарчӑнсем валли хуратулпа урпа, ҫӑкӑр илсе килеҫҫӗ.

Камӑн кӑвакарчӑнсене тӑрантарма черет ҫитет, кашниех вӗсене: —Куль-куль-куль!—тесе йыхӑрса, апат парать. Кӑвакарчӑнсем апатне ҫиеҫҫě, анчах ачасем патне ҫывӑха пыма хӑраҫҫӗ.

  • Мӗншӗн вӗсем хӑраҫҫӗ? Мӗншӗн алла вӗренесшӗн мар?—тӗлӗннӗ ачасем. Пӗррехинче класс руководителӗ кӑвакарчӑнсене каникул вӑхӑтӗнче те черетпе шкула килсе пӑхасси пирки сӑмах татрӗ.

Ҫу иртсе кайрӗ. Шкула каймалли пӗрремӗш кун та ҫитрӗ.

Акӑ шкул кил картийӗ.

Класс руководителӗ ҫапла каларӗ:

  • Ачасем, кил карти талккӑшӗпе уйрӑмшарӑн тӑрса тухӑр-ха. Кам патне кӑвакарчӑнсем вӗҫсе пынине курас килет манӑн.

Ачасем пěчченшерӗн саланса тӑчӗҫ. Кашниех вӗсенчен, «куль-куль-куль!» тесе йыхӑрса, кӑвакарчӑнсем валли хатӗрленӗ апатне ҫӗре сапма тытӑнчӗ.

Кӑвакарчӑнсем пурте, пӳртӗнчен тухса, Олег еннелле вӗҫсе пычӗҫ. Вӗсем пӗрчӗсене сӑхрěҫ, ача патне ҫывӑхран та ҫывӑха пычӗҫ. Пӗри унӑн хулпуҫҫийӗ ҫине, тепри алли ҫине ларчӗ.

Ытти ачасем патне кӑвакарчӑнсем пыма та шутламарӗҫ.

В. Сухомлинский

КӐВАКАРЧӐН ЧӖППИСЕМ

Кӑвакарчӑн пек йӑваш кайӑк урӑх пур-ши? Ҫук та пулӗ. Кӑва- карчӑнсем пӗр-пӗринпе мар, ытти кайӑксемпе те ҫапӑҫмаҫҫӗ. Хӑйсене питӗ тирпейлӗ тытаҫҫӗ. Хӑш-пӗр кайӑксем пек хурт- кӑпшанкӑ мар, тӗш тырӑ - таса апат ҫеҫ ҫиеҫҫӗ.

Кӑвакарчӑн вӑл — ӑслӑ кайӑк. Хӑй пурӑнакан кил-ҫурта нихҫан та манмасть, таҫтан инҫетрен шыраса тупать. Ҫавӑнпа кӑвакарчӑнпа тепӗр чух почта та ҫӳретеҫҫӗ. Пӗрре усраса хӑнӑхтарнӑ ҫӗре ҫыру ҫӳретмелле пулсан вӑл ҫырӑва кӑвакарчӑн ури ҫумне ҫыхаҫҫӗ те килтен кӑларса яраҫҫӗ ҫеҫ, ӑҫта каймаллине кӑвакарчӑн хӑех пӗлет, ҫырӑва питӗ хӑвӑрт леҫсе парать.

Ашшӗ-амӑшне кура чӗпписем те пӗчӗкренех ӑслӑ ӳсеҫҫӗ. Йӑвисенче лӑпкӑн лараҫҫӗ, аслисем чӗнмесӗр тухмаҫҫӗ.

Ку ҫех-и? Мӗн пӗчӗкренех амӑшӗсене пулӑшма тытӑнаҫҫӗ. Мӗнле пулӑшаҫҫӗ тетӗр-и? Акӑ мӗнле.

Кӑвакарчӑн амӑшӗ малтанхи чӗпписен тěк ӳсме пуҫласан тата икшер ҫӑмарта тӑвать. Ку чӗпписем ӑшӑтса ларнипе вара вӗсем ӳссе ҫитнӗ тӗле тата икӗ чӗпӗ тухать. Эпӗ ӑна хам сӑнаса курнӑ. Курасси ҫапла пулчӗ.

Пирӗн килте кӑвакарчӑнсем ҫултан-ҫул нумайланса пычӗҫ, вӗсем валли сарайра йӑва тума пушӑ вырӑн та юлмарӗ. Вара эпӗ пӗр ҫуркунне сарай пуҫне ятарласа хӑма татки хурса патӑм. Ҫак хӑма ҫине ҫав кунах икӗ мӑшӑр кӑвакарчӑн йӑва ҫавӑрма тытӑнчӗҫ. Эрне иртрӗ-и, иккӗ-и, кашни кӑвакарчӑн амӑшӗ икшер ҫӑмарта турӗ, чӗпӗ кӑларма ларчӗ.

Пӗри те пӑсӑлмарӗҫ ҫӑмартасем. Тӑватӑ ҫӑмартаран тӑватӑ чӗпӗ тухрӗ. Ҫак чӗпӗсем ӳсме пуҫланӑччӗ кӑна, пӗррехинче пырса пӑхрӑм та тӗлӗнсех кайрӑм: кӑвакарчӑн амӑшӗсем тата икшер ҫӑмарта тунӑ иккен.

«Мӗн вара, - шухӑшлатӑп хам ӑшра, - кӑвакарчӑн амӑшӗсем каллех чӗпӗ кӑларма лараҫҫӗ-ши? Ку чӗпписене кам тӑрантарса ӳстерӗ капла?»

Ҫук, чӗпӗ кӑларма тепӗр хут лармарӗҫ вӗсем. Ҫӑмартисене чӗпписем айне хучӗҫ те тӑрӑшсах апат ҫӗклеме тытӑнчӗҫ.

Эрне иртрӗ, иккӗ, виҫҫӗ... Малтанхи чӗпписем ӳссе ҫитнӗ тӗле кашни йӑвара тата икшер чӗпӗ тухрӗ. Ӳссе ҫитнисем вара йӑвисенчен вӗҫсе анчӗҫ те васкаса апат шырама тытӑнчӗҫ. Хӑйсем кӑна ҫимеҫҫӗ, пӗчӗк чӗпписене те пырса параҫҫӗ. Йӑмӑкӗсем, шӑллӗсем-ҫке-ха! Вӑт мӗнле ӑслӑ иккен вӗсем, кӑвакарчӑн чӗпписем.

Г. Харлампьев

ҪЕРҪИ ШУРӐ ПУЛСА ТӐНИ

Ку ӗҫ ҫулла пулнӑ. Пěр ҫын армантан михӗпе ҫăнӑх илсе тухнӑ та ӑна стена ҫумне лартнӑ. Арман ҫывӑхӗнче темӗн чухлӗ ҫерҫи ушкӑнӑн-ушкӑнӑн вěҫсе ҫӳренӗ. Вěсем ҫынсем тӑкса хӑварнӑ тырӑ пěрчисене шыранӑ е урӑх апат тупнӑ.

Пӗр ҫерҫийӗ, миххе курса, ун патне вěҫсе пынă, вӑл унта тулӑ пӗрчисем пулӗ тесе шухӑшланӑ. Михě анине те ҫыхман пулнӑ. «Ой, мěн тери нумай пěрчě тупӑп».

Анчах михӗре тулӑ пӗрчисем мар, ҫӑнӑх иккен. Ҫерҫи унта сикнӗ. Сикнӗ вырӑн шӑтӑк пулса путса аннӑ. Хӑраса ӳкнӗ ҫерҫи, чаваланса, хӑйне ҫӑнӑхпа сапса пӗтернӗ.

Михӗрен хайхи шап-шурӑ пулса тухнӑ.

Хӑрушлӑхран хӑтӑлнӑ ҫерҫи, хӑйӗн йӑви патне вӗҫсе ҫитсе, хавассӑн чӗвӗлтетме тытӑннӑ: чим-чим!

Ҫерҫи чӗпписем, йӑваран сӑмсисене кӑларса пахса; «Ӑҫтан ку шурӑ кайӑк?»— тесе тӗлӗннӗ. Хӑраса ӳкнӗскерсем, выҫӑхнӑ пулин те, текех макӑрман.

Ҫерҫи чӗпписен амӑшӗ те вӗҫсе ҫитнӗ. Вӑл, ҫерҫи чӗпписен ашшӗне аран палласа илсе, чӗпписене лӑплантарас шухӑшпа ҫапла каланӑ:

— Ку сирӗн аҫӑр, ачасем... Кӗҫех вӑл вӗҫсе кайӗ те сире валли ӑмансем илсе килӗ.

Шурӑ ҫерҫи вӗҫсе кайнӑ та хӑйӗн чӗпписем валли ӑман илсе килнӗ.

Ҫакӑн хыҫҫӑн вара тин ҫерҫи чӗпписем ку кайӑк чӑнах та вěсен ашшӗ пулнине ӗненнӗ.

В. Сухомлинский

ҪЕРҪИ

Ҫерҫи - чи анлӑ сарӑлнӑ кайӑксенчен пӗри. Вӑл ҫынпа юнашар пурӑнма тӑрӑшать, апат ҫителӗклӗ вырӑнтан уйрӑлаймасть.

Хулара пурӑнакан ҫерҫисем ҫынран тарма та шутламаҫҫӗ. Кӑшт аяккарах куҫса лараҫҫӗ те часах малтанхи вырӑна таврӑнаҫҫӗ. Апат- ҫимӗҫ тыткалакан вырӑна ҫерҫисем уйрӑмах йышлӑн пухӑнаҫҫӗ.

Пирӗн таврари ҫерҫисем ҫулталӑкра виҫшер хут чӗпӗ кӑларма ӗлкереҫҫӗ. Кашни хутӗнче 5-7 ҫӑмарта тӑваҫҫӗ. 10-20 кунран ҫерҫи чěпписем ҫӑмартаран тухаҫҫӗ, тепӗр 10-12 кунтан вӗҫме те тытӑнаҫҫӗ.

Ҫерҫи хурт-кӑпшанкӑ йышлӑ пухать, ҫум курӑк вӑрри ҫисе те ҫынна усӑ кӳрет. Чӗпписене тӑрантарнӑ вӑхӑтра пӗр мӑшӑр ҫерҫи эрнере 4500 хутчен йӑви патне пырса каять. Ҫав хушӑра пин ытла хурт-кӑпшанкӑ пухать. Чӑн-чӑн санитарсем вӗсем.

Ҫерҫи хӑйне яланах таса тытма тӑрӑшать. Тӗкӗсене тусан е хӑйӑр ӑшӗнче чаваланса тасатать, шывра та ҫӑвӑнать. Ҫерҫи хӗлле те шӑнмастъ, ҫурхи шывра ҫӑвӑнсан та чирлемест.

Ҫерҫи ӗмӗрӗ вӑрӑм мар, вӑтамран вӑл тӑхӑр уйӑх таран пурӑнать. Хӑрушлӑх ҫук ҫӗрте вӗсем 14—15 ҫула та ҫитеҫҫӗ.

Ҫанталӑк лайӑх чухне ҫерҫисем питӗ хаваслӑ. Ҫумӑр умěн шӑпланаҫҫӗ, ҫӗр ҫине пухӑнса лараҫҫӗ. Тӑвӑл умěн пытанаҫҫӗ.

Ҫӗр ҫинче сакӑр тěрлӗ ҫерҫи пурӑнать.

ҪЕРҪИПЕ ЧӖКЕҪСЕМ

Пӗрре эпӗ хамӑр пӳрт умӗнче пӳрт ҫамкинчи чӗкеҫ йӑви ҫине пӑхса тӑратӑп. Чӗкеҫсем иккӗшӗ те йӑви патӗнчен вӗҫсе кайрӗҫ, йӑва пушах юлчӗ.

Ҫав хушӑра пӳрт тӑрринчен ҫерҫи вӗҫсе анса карнис ҫине ларчӗ, унталла-кунталла пӑхкаласа илчӗ те чӗкеҫ йӑвине кӗрсе кайрӗ. Унтан йӑваран пуҫне кӑларса чӗриклетме пуҫларӗ.

Часах хӑй йӑви патне чӗкеҫ вӗҫсе килчӗ. Йӑвине кӗме тӑчӗ, анчах хӑй йӑвинчи чӗнмен хӑнана курчӗ те чӗвлетсе ячӗ, пӗр хушӑ ҫунаттисене сулкаласа тӑнӑ хыҫҫӑн аяккалла вӗҫсе кайрӗ.

Ҫерҫи йӑварах чӗриклетсе ларчӗ.

Сасартӑк пӗр ушкӑн чӗкеҫ вӗҫсе килчӗ, вěсенчен кашниех, чӑрсӑр ҫерҫие курас тенӗ пек, йӑва патне вӗҫе-вӗҫе пычӗ.

Ҫерҫи шикленмерӗ, пуҫне пӑркаласа йӑварах чӗриклетсе ларчӗ.

Чӗкеҫ ушкӑнӗ каллех вӗҫе-вӗҫе килчӗ, каллех йӑва патне пыра- пыра кайрӗ.

Чӗкеҫсем усӑсӑр вӗҫмен иккен: йӑва патне вӗҫе-вӗҫе пырса вӗсем йӑва шӑтӑкне шӑлса пӗчӗклетнӗ.

Чӗкеҫсем темиҫе хут та вӗҫе-вӗҫе пычӗҫ йӑва патне, йӑва шӑтӑкӗ кашнинчех тӑвӑрланса пычӗ.

Малтан ҫерҫин мӑйӗ те курӑнатчӗ, унтан пуҫӗ кӑна курӑнакан пулчӗ, унтан сӑмси. Юлашкинчен пачах курӑнми пулчӗ. Чӗкеҫсем ӑна пӗтӗмпех йӑвана шӑлса лартрӗҫ. Ӗҫне вӗҫлесен чӗкеҫсем кӑшкӑра-кӑшкӑра ҫӳрт тавра вӗҫрӗҫ.

Л. Толстой

ЧАКАК

Вăрман хěрринчи йывăҫ турачě ҫине пěр кайăк пырса ларчě. Хура тутăр ҫыхнă хăй, шурă саппун ҫакнă. Шавлать, кашлать симěс вăрман. Кěвви-юрри те хăйне май унăн. Юмахри пек туйăнать кунта. Чун савăнать.

-Чак! – кăшкăрчě кайăк.

- Ак! Ак! – терě такам вăрмантан.

- Кам ҫак? – шăппăн ыйтрě хăйěнчен хăй турат ҫинчи кайăк. – Чакак! – икě сăмаха пěрлештерсе, тепěр хут хыттăн сас пачě вăл.

- Чакак! Чакак! – хуравларě вăрман темиҫе хутчен.

- Питě илемлě сăмах ку, - ҫуначěсемпе хăлаҫланса илчě хайхи.

Ҫав вăхăтра унпа юнашар тепěр кайăк пырса ларчě.

- Кам эс? – ыйтрě вăл хура тутăрлă кайăкран.

- Чакак эпě, чакак. Тин тупрăм хам ята.

Ҫавăн хыҫҫăн эпир те ҫак кайăка чакак тетпěр.

В. Савельев

КӐМАША ВӐРМАНӖНЧЕ

Часах эпир Кӑмаша вӑрманне ҫитсе кӗтӗмӗр.

Епле чаплӑ вӑл Кӑмаша вӑрманӗ. Виҫӗ хӑлаҫ сарлакӑш ик ҫӗр ҫулхи юмансем мӑнаҫлӑн пӗлӗтелле кармашаҫҫӗ. Ҫак паттӑрсем хушшинче ӳсекен ватӑ ҫӑкасем хӑйсен лапсӑркка тураттисемпе авӑнса юмансене пуҫ тайнӑн туйӑнаҫҫӗ. Шурӑ пӗркенчӗк пӗркеннӗ яштака хурӑнсем эрешлӗ вӗтӗ тураттисене ҫӗре ҫитиех усса янӑ. Шӗшкӗ, палан тӗмисем, ҫамрӑк ҫӗмӗртсем ҫӳллӗ йывӑҫсем хушшинче: «Кам пирӗн ҫине савӑнса пӑхӗ-ши? Кам пире асӑрхӗ ҫак сивӗ хӗл кунӗсенче? Ҫӑва тухсан акӑ эпир те паллӑ пулӑпӑр. Пире курса ун чухне пурте савӑнӗҫ», - теҫҫӗ пулӗ.

Так! так! так! таккать чипер ула такка. Йывӑҫ тӑрӑх вӑл талт та талт сикет. Вӑрӑм сӑмсипе йывӑҫ хуппине касать те пěчěк шӑтӑксем тӑва-тӑва хӑварать. Атпӑри шӑтарнӑ тейӗн вӗсене.

Чив! чив! чив! Пуҫ тӑрринченех вӗҫсе иртрӗ пӗр кайӑк. Вӑл шӗшкӗ тӗмӗ тӑрне пырса ларчӗ. Пӑхатӑп та - хӗрлӗ пӗсехеллӗ, хура шлепкеллӗ уйӑп лара парать. Чив! чив! чив! витлет мана. Ку чив-чив унӑн юрри пулӗ ӗнтӗ тетӗп эпӗ.

Акӑ пысӑк уҫланка тухрӑмӑр. Ҫав тери ҫутӑ кунта. Юр пӗрчисем хӗвел ҫутипе кӑвакӑн-симӗсӗн йӑлтӑртатаҫҫӗ. Хушӑран мулкач йӗрӗсем курӑнса каяҫҫӗ. Унччен те пулмарӗ ума хӗп-хӗрлӗ тилӗ тухса тӑчӗ. Пире курсан вӑл кӗлте евӗр хӳрине вӑшт-вашт пӑркаларӗ те ҫырманалла тапса сикрӗ.

П. Емельянов

ЧӖЛХЕСӖР КУРАК

Эпӗ ача чухне пирӗн пӳрт умӗнче ват йӑмрасем ӳсетчӗҫ. Ҫул- серенех йӑмра тӑрне курак йышлӑ йӑва ҫавӑратчӗ. Юр ирӗлме пуҫличченех вӗҫсе килетчӗҫ кураксем. Ӗнтӗ таврӑнтӑмӑр, часах йӑва ӑсталама тытӑнатпӑр тенӗ пек хаваслӑн какалатчӗҫ. Как! как! как! янӑратчӗ пӳрт ҫийӗнче.

Пӗр куракӑн сасси вара ыттисенни пек уҫҫӑн тухмастчӗ, вӑл кӗскен кӑна кӑйк! кӑйк! тесе сасӑ паратчӗ. Асатте ӑна Чӗлхесӗр курак ят панӑччӗ. Эпир асаттепе ӑна кӗлеткинчен те паллакан пултӑмӑр. Пысӑк та тӗреклӗччӗ хӑй. Анкартинче ҫӗр улми лартнӑ чух пирӗн хыҫҫӑн хуҫа пек мӑнаҫлӑн уткаласа ӑман пухатчӗ.

Ҫуркунне ҫитеспе асатте пире асӑрхаттаратчӗ:

- Ачасем, кураксем таврӑна пуҫларӗҫ, пирӗн Чӗлхесӗр курак ҫитеймерӗ-ши, сассине илтмерӗр-и?

Ун сассине илтсенех асаттене пӗлтерме васкаттӑмӑр.

- Ҫитнӗ пирӗн Чӗлхесӗр курак, паян ирех сассине илтрӗмӗр, - савӑнса пӗлтереттӗмӗр асаттене.

Эпир, ачасем, Чӗлхесӗр куракӑн йӑвине те уйӑракан пултӑмӑр. Темиҫе ҫул вӑл пӗр йӑварах хӑй мӑшӑрӗпе чӗпӗ кӑларчӗ. Пěр ҫулхине ҫу варринче вӑйлӑ тӑвӑл килчӗ те ват йӑмрана хуҫса антарчӗ. Чӗлхесӗр курак йӑви те ҫӗре ӳкрӗ. Ҫавӑн хыҫҫӑн вӑл тек пирӗн йӑмра ҫине йӑва ҫавӑрмарӗ. Унӑн сассине те урӑх илтеймерӗмӗр.

КУККУК

Куккук сассине пурте юратаҫҫӗ. Темӗнле тунсӑх та, ирӗклӗх те, асамлӑх та пур ун юрринче. Анчах та нумайӑшӗ куккука чěпписене хӑй пусса кӑлармасть тесе тиркеҫҫӗ.

Куккук хӑйӗн ҫӑмартисене урӑх кайӑк йӑвине хурса хӑварни ҫинчен пурте илтнӗ ӗнтӗ. Ҫавӑнпа куккукӑн амӑш туйӑмӗ ҫук теҫҫӗ. Апла мар ҫав, куккукӑн та пур ҫав туйӑм. Анчах ҫут ҫанталӑк ӑна урӑхларах пулма уйӑрнӑ.

Ҫӑмартисене куккук ытти кайӑксем пек хӑвӑрт тӑваймасть, уйӑх иртет ҫичӗ ҫӑмарта тунӑ хушӑра. Малтанхи ҫӑмартисем ҫине ларас куккукӑн - каяраххисене ӑҫта хурас? Каяраххисене кӗтес - малтанхисем пӑсӑлса каяҫҫӗ.

Куккук аптӑрать. Ҫут ҫанталӑк хӑех ӑс панӑ пулӗ ӑна ҫӑмартисене урӑх кайӑк йӑвине хурса хӑварма. Тепӗр сӑлтав та пур. Ҫуркунне куккукӑн тӗп апачӗ - юман ҫулҫи ҫиекен тӗклӗ пысӑк хуртсем. Мӗнле ҫиччӗр-ха тин ҫеҫ тухнӑ чӗпсем ҫав тӗклӗ хуртсене?

Пирӗн ҫӗр-шыври вӑрмансенче ултӑ тӗрлӗ куккук пурӑнать. Вӗсенчен хӑш-пӗрисем чӗпписене те хӑйсемех кӑлараҫҫӗ. Анчах кусем ҫӑмартисене нумай тумаҫҫӗ - иккӗ-виҫҫӗ кӑна. Чӗппине хӑй пусса кӑларман куккук вара йӑва тумасть.

Хӑй ҫӑмарта хурса хӑварнӑ йӑваран аякка каймасть куккук, ҫав таврарах авӑтать. Тунсӑхласа хӑйне каҫарма ыйтса авӑтать тейӗн. Каярахпа хӑйӗн чӗпписене асӑрхасах тӑрать. Ҫур ҫӑва ҫитсен куккук авӑтма пӑрахать.

СИВӖНЕҪҪӖ КАЙӐКСЕМ

-Ачасем! Ачасем! - савӑнӑҫлӑн кӑшкӑрса пырса кӗчӗ шкула Якуркка. - Пӗлетӗр-и, эпӗ паян мӗн куртӑм?!

-Мӗн?

-Пирӗн пахчари ҫӗмӗрт ҫине темӗнле кайӑк йӑва ҫавӑрнӑ. Тӑватӑ ҫӑмарта тунӑ. Эх, ҫӑмартисем мӗнле илемлӗ! Тӗрлӗ-тӗрлӗ, симӗс кӑвак.

-Тытса пӑхрӑн-и? - ыйтрӗ Павел Петрович учитель.

-Тытса пӑхрӑм. Мӑйӑртан кӑшт ҫеҫ пысӑкрах, - тет Якуркка.

-Кайӑкне куртӑн-и?

-Ҫук, кураймарӑм. Те шӑпчӑк, те пӑрчӑкан. Киле таврӑнсан куратӑп ак, - тет Якуркка мухтанарах.

-Кураймастӑн эсӗ вӑл кайӑка.

-Мӗншӗн?

-Мӗншӗн тесен ҫын алли тӗкӗннӗ йӑваран сивӗнеҫҫӗ кайӑксем, — ӑнлантарчӗ Павел Петрович.

-Ҫук сивӗнмест, сивӗнмест, - ӗненесшӗн пулмарӗ Якуркка. Пӗр эрне иртрӗ, тепӗр эрне. Ытти кайӑксем пурте чӗпӗ кӑларчӗҫ. Якурккасен ҫӗмӗрчӗ ҫине тунӑ йӑвари пӗчӗк чипер ҫӑмартасем вара халӗ те ҫаплипех выртаҫҫӗ.

Мӗнле кайӑк иккенне те пӗлеймерӗ Якуркка. Павел Петрович калани тӗрӗсех пулчӗ иккен.

Г. Харлампъев

infourok.ru

«Перелетные птицы Севера» Русская сказка «Серая шейка». Хантыйская сказка «Гусенок» - Литературное чтение - Предметы начальной школы - Каталог файлов

Тема занятия: «Перелетные птицы Севера» Русская сказка «Серая шейка». Хантыйская сказка «Гусенок» Цели: Предметные: Расширить знания о перелётных птицах. Создать условия для ознакомления с русской литературой и литературой народов Севера о птицах. Метапредметные: Формировать умения ставить познавательные цели, искать и выделять нужную информацию. Личностные: развивать самоопределение (мотивацию учения), коммуникативные универсальные действия (контроль, оценка действий партнера, коррекция его поведения), умение работать в парах. Задачи: - познакомить детей с тем, когда и как на севере появились перелетные птицы; - выявить признаки поведения птиц в разные времена года; - прививать любовь к животным, к природе. -учиться работать в паре, группе; -учиться давать оценку себе и своему товарищу.

Оборудование: 1) Видеоклип «Утки» 2) Презентация-игра «Перелётная или зимующая птица» 3) Тексты сказок «Серая шейка» Д. Мамина-Сибиряка, «Гусёнок» в обработке Г. Слинкиной. 4) Тексты о перелётных птицах. 5) Видеофильм «Предзимье» 6) Предметные рисунки перелетных птиц. 7) Компьютер, мультимедиапроектор. ХОД ЗАНЯТИЯ I. АМО «Муравьиная куча» - Наступила осень. Муравьи закрывают двери в своём жилище. Давайте и мы постоим муравьиную кучу и закроем окошки. II. Просматривание видеофильма «Предзимье» Какое настроение навеял на вас этот видеофильм? Почему вы загрустили? III. Краткая беседа, характеризующая позднюю осень. - Что вы знаете об осени? Дети рассказывают о том, какие изменения произошли в природе, а именно поздней осе¬нью. - Чем эта пора отличается от золотой осени? Расскажите о том, как вели себя птицы и звери в самом начале осенней поры, и что изме¬нилось в их поведении сейчас, т.е. поздней осенью. IV. Целепологание. АМО «Птичья стая»- авторская.

Достаточно ли вы знаете о перелётных птицах нашего края, можете ли вы составить рассказ о перелётных птицах нашего края? Поднимите свою птицу те, кто хочет узнать больше. На столах заготовки птиц. Поднимают свою птицу те дети, кто хочет узнать больше. Сформулируйте тему нашего урока. Что мы должны узнать на уроке? Мы с вами как ваши птицы полетим за новыми знаниями, повторим то, что уже знаем. Напишите цель нашего урока на ваших птицах. Напишите то, что хотите узнать на уроке о перелётных птицах. Цели озвучивают. Учитель тоже говорит свои цели, и совместно формулируют их. V Работа над темой 1.Рассказ учителя . Древний мансийский сказ о появлении водоплавающих птиц на Севере. Миф о сотворении земли рассказывает, о появлении птиц так: Жили-были первые люди в тундре - старик со старухой. И родился у них сын-богатырь. Дали ему имя Штари-Пешьнимала-Сяв. Превратился он однажды в маленького гуся и полетел на юг, где жили водоплавающие птицы. Там, в теплом краю, далеко от дома он женился на дочери хозяек этой страны. Старики с родины перелетных птиц подарили зятю гусиную и лебяжью шкуры из золота. Старики из южной родины говорят им: - Дочь наша! Зять! Этих крылатых водоплавающих птиц мы даем в приданое дочери. И пока последний мужчина не утонет, пока последняя женщина не утонет, пусть всегда и везде будут эти птицы с вами, пусть они будут вам и пищей. Зять и дочь собрались и отправились в дальний путь на Север. Все птицы, которых пода¬рили им на теплом юге, полетели вместе с ними. Таким образом перелетные птицы, живущие в теплых краях, оказались на Севере, с тех пор они совершают огромные перелеты: зимой уле¬тают на юг, весной - возвращаются. 2.Презентация «Перелетные птицы нашего края» - Назовите перелётных птиц, которых вы знаете. 3.Сообщение о перелетных птицах. (утках, сопровождается видеоклипом «Утки») Из мелкого тальника, стоявшего по грудь в воде, стали подниматься утки. Мно¬го уток. Они, казалось, заполнили собой всю округу - и воздух, и воду. Стаи уток кру-жились, плавали, неслись мимо. И у них было свое имя на хантыйском, на мансийс¬ком «вас», - пишет Юван Шесталов в книге «Большая рыба». В наш округ прилетает более 25 видов уток. Каких только уток здесь ни уви¬дишь. В романе Г. Сазонова и А.М. Коньковой «И лун медлительных поток ... » опи¬сан «птичий шайтан, сотворенный из семи разноперых уток. Этого птичьего бога зо¬вут Санг-Пупий. Он стоял на высоком берегу в Песя-Рах-Павыл ... ». Герой священного мансийского сказания о сотворении земли ищет свою невесту по разноцветным утиным перьям. Главой утиного семейства является селезень. У него очень красивые перья, переливающиеся разными цветами. Селезня я вожаком беру, Селезня молодого. Крылья его, отлив поутру Отблеска неземного ... Уснули селезни за луговиною, Тревожит Обь вечерняя волна, Несет она мне песню лебединую, О дальнем крае говорит она. – Это строки из стихотворения Андрея Тарханова, мансийского поэта. Издревле охотники ловили уток. Кто стрелял, кто перевесом ловил - сетью. Ум¬ный человек всегда выпускал самочек, а селезней и других самцов оставлял. Уток чистили, палили, потрошили, солили, вялили, клали в ледники. Кости уток и гусей до сих пор бросают в воду, чтобы птицы снова ожили. VI. Проработка содержания темы 1.Самостоятельная работа в группах. АМО «Ульи» - Вам даётся задание составить рассказ об одном виде уток. Работа в паре . Можно получить консультацию у экспертной группы. Варианты работы: 1. Работа на компьютере в программеPover Point. 2. Составление устного сообщения сопровождающегося иллюстрацией. Учащиеся, подготовившие материал прикрепляют на доску свои соты. Тексты читают дети, изображения проецируются на экран. 1.Наша самая маленькая уточка - чирок-свистунок, весит она 300 граммов. Есть еще чирок-трескунок. У каждого самца чирка на крыльях есть «зеркальце». По этим переливающимся «зеркальцам» - перышкам утки узнают друг друга, определяют воз¬раст и вид.

2.Интересны черные утки-турпаны. Они прилетают самыми последними. Мясо их невкусное, потому что питаются они рыбой. Ханты практически не употребляют в пищу МЯСО этой утки. Турпан гнездится далеко на озерах, он не подплывает близко к берегам. Это очень скрытная птица.

3.А это утка-морянка. Она очень яркая, красивая. Прилетает морянка к нам очень редко, ее так и называют - неожиданная гостья. Она прилетает только к Карскому морю.

4.Обратите внимание на эту птицу. Это лысуха. Ее тоже нечасто можно встретить. Большую часть жизни она проводит на воде. Гнездо устраивает прямо на озере или в болоте. Летает крайне редко. Больше бегает, прячется в высокой траве и в камышах.

5.Родня лысухи - коростель. Его скрежещущий неприятный звук можно слышать с раннего утра до позднего вечера. Эта птица живет на болоте или в других сырых мес¬тах. Дружит с лысухой и выпью, тоже болотной птицей. 5.Посмотрите, какая перед нами красавица! Это чомга отряда поганок, или ныр¬цов. Птица красивая, на головке у нее торчат, как рожки, рыжие и черные перья¬-хохолки. Клювик остренький. Чомга плохо летает, в основном плавает и прекрасно ныряет. Мясо невкусное, пахнет рыбой. Лесные жители его не любят, поэтому и на¬зывают птицу поганкой. Охотники на них не охотятся. Чомга интересна тем, что сво¬их маленьких птенчиков она возит на своей спинке. Ханты и манси рассказывают легенду о том, что когда создавалась Земля, чомга помогала гагаре землю искать. Она ныряла-ныряла, очень устала, от этого у нее по¬явилось много красных перьев, и покраснели глаза, но землю все же она достала, по¬терлась носиком об кочку, оставила глину и улетела в небо. Птицы и звери обрадо¬вались тому, что чомга принесла землю и назвали ее Люлей и постановили дать ей в награду, в память об ее усердном нырянии, красные красивые глаза и клювик. А сами звери и птицы помчались землю делить между собой. Люля же осталась сидеть, где сидела: она не могла еще отдышаться. Звери и птицы разобрали всю землю до пос¬леднего клочка. Для Люли же не осталось места, вот поэтому и живет до сих пор на воде эта птица.

2. Беседа по содержанию сказки «Серая Шейка». (Сказка читается заранее на внеклассном чтении) 1) В какое время года происходили события? 2) Как вели себя утки, лебеди, журавли, гуси перед отлетом? 3) Чем была озабочена семья селезня. 4) Что произошло с Серой Шейкой? Почему она не смогла улететь со всеми? 5) Кто преследовал птицу? 6) Как спаслась уточка? 7)Как она перезимовала? Определите главную мысль сказки. Расскажите, случались ли такие истории на ваших стойбищах, в ваших угодьях. 3. Знакомство с рассказом Е. В. Важаковой «Мои лебеди» Сравните, чем похожи и отличаются рассказ и сказка. Расскажите, как вы помогаете животным, попавшим в беду. VII. Заключительная часть занятия. 1.Обобщающая беседа. - Какие птицы улетают в теплые края? Какие птицы зимуют? - Вьют ли перелетные птица гнёзда на юге? - Почему водоплавающая дичь покидает север осенью? - Чем питаются птицы на юге и на севере? - Какие моря и океаны приходится пролетать птицам? - Летят ли птицы ночью? - Все ли птицы улетают далеко-далеко на юг? - Назовите птиц, которые зимуют на юге России. - Назовите зимующих птиц.

2. Игра- презентация «Перелётная или зимующая » Дети делятся на 2 группы. Проводится соревнование между группами. Правило: сначала обсуди с товарищами только потом дай ответ.

VIII. Рефлексия. АМО «Полет листочков». На доске три кармана разных цветов. Карманы: «Я узнал много нового», «Мне было интересно», «Мне было скучно, я устал». У детей по три листочка тех же цветов, что и карманы. Дети пишут на них свои имена. По окончании занятия, дети кладут листочки в карманы. IX. Домашнее задание Подготовить сообщения- презентации о зимующих птицах нашего края.

Используемые источники: Методическое пособие для учителей национальных школ. Авт.: Ядрошникова Л.А. – 2004г. Сборник сказок в обработке Г.Слинкиной. - 1997г Видеофильм «Предзимье октябрь ноябрь» Автор Карпова Наталья г Челябинск. Рассказы Е.Н. Вожаковой. Редактор Е.А. Немысова – ГУИПП «Полиграфист», Ханты-Мансийск.1997.

moi-amour.ru